mt961013 (mt961013) wrote,
mt961013
mt961013

Ulama dan pondok hebat Terengganu

WALAUPUN ada perbezaan pendapat, ramai pakar sejarah dan pengkaji Islam bersetuju bahawa pengajian agama cara pondok yang paling awal ialah di Terengganu.

Ini berdasarkan hakikat Islam sampai di negeri itu lebih awal daripada negeri lain, termasuk Melaka dengan penemuan Batu Bersurat di Kuala Berang sekitar 1326 atau 1386, serta bermulanya sistem dakwah dan pengajaran agama yang menggunakan kaedah sama seperti di Masjidil Haram yang dikesan sejak abad ke-17 lagi.

Sistem pondok berkembang pesat antara abad ke-18 dan awal abad ke-20. Ia berperanan menyebar ilmu Islam dan menjana semangat kepada perubahan ‘jiwa’ orang Melayu-Islam. Majoriti ulama yang jadi penggerak kepada penubuhan pondok adalah mereka yang pernah belajar di Makkah dan Madinah.

Latar belakang pendidikan ini mempengaruhi pola dan cara pengajaran di pondok. Ini bertujuan memudahkan pelajar apabila meneruskan pengajian ke Makkah atau Madinah.

Para pelajar, kebanyakannya awal belasan tahun, duduk dalam halaqah (bulatan) mengelilingi seorang guru dan diajar pelbagai ilmu agama seperti feqah, tauhid, mantiq, bahasa dan nahu Arab.

Sepanjang pengajian, mereka dengar apa yang diajar, membaca dan merujuk kepada kitab thurath serta menghafal al-Quran. Setelah tamat pengajian, pelajar digalakkan melanjutkan pengajian ke Makkah, Madinah atau pondok lain.

Di Terengganu, ulama keturunan Sayid al-Idrus memainkan peranan penting mempelopori dan mengembangkan pengajian pondok. Keturunan ini datang dan menetap di Terengganu pada akhir abad ke-18, dan sangat berpengaruh dalam masyarakat dan pentadbiran termasuk dengan pihak istana.

Mereka terdiri daripada Sayid Muhammad Zainal Abidin atau Tok Ku Tuan Besar (1795-1879), anaknya Sayid Abdul Rahman atau Tok Ku Paloh (1817-1917) dan Sayid Ahmad Muhammad al-Idrus atau Tok Ku Melaka, yang banyak menghasilkan karya persuratan.

Selain mereka, tokoh terkenal ialah Sayid Mustafa atau Tok Ku Tuan Dalam, yang menjadi Ahli Majlis Mesyuarat Negeri semasa pemerintahan Sultan Zainal Abidin ke-3 (1881-1918). Dengan benih yang disemai mereka, tidak hairanlah kemudiannya muncul ramai tokoh ulama yang mendirikan pondok masing-masing.

Antara yang tertua dan terbesar di Terengganu, berkemungkinan juga di Semenanjung Tanah Melayu, ialah di Pulau Manis yang diasaskan oleh Sheikh Abdul Malik bin Abdullah (meninggal 1736).

Beliau dikatakan sempat berguru dengan Sheikh Abdul Rauf Singkel (1621-1693) di Acheh ketika singgah di sana sebelum bertolak ke Makkah untuk meneruskan pengajian. Beliau dikenali sebagai Tok Pulau Manis.

Pada abad ke-19, ramai ulama Patani berhijrah ke Terengganu, termasuk Sheikh Abdul Kadir Wan Abdul Rahim (meninggal 1864). Beliau keturunan Raja Bugis bernama Fakeh Ali yang menetap di Patani.

Selepas pengajian agama di Patani, beliau ke Makkah dan berguru dengan Sheikh Muhammad Zain Fakeh Jalaluddin Acheh dan Sheikh Daud al-Fatani. Kembali ke Terengganu, beliau buka pondok di Bukit Bayas dan dikenali sebagai Tok Sheikh Kadir Bukit Bayas.

Juga terkenal ialah Tok Ku Paloh, yang minat pengajian agama sejak remaja lagi. Beliau belajar di Kelantan, kemudian kembali ke Terengganu berguru dengan Tok Sheikh Duyung (Haji Wan Abdullah Muhammad Amin), seterusnya ke Makkah dan Madinah dan belajar di bawah bimbingan beberapa guru yang masyhur seperti Sayid Abdullah Ali al- Zawawi. Sayid Ahmad Dahlan dan Sayid Azahari Ahmad.

Kembali ke Terengganu, beliau mengajar agama di tempat lahirnya di Kg Cabang Tiga bersama tiga saudaranya. Setelah 2-3 tahun, dia berpindah ke Kg Paloh dan buka pondok, yang begitu terkenal sehingga mempunyai pelajar yang datang dari Kelantan, Pahang dan Patani.

Tok Ku Paloh diiktiraf sebagai pejuang yang menentang penjajah. Beliau menyokong gerakan pimpinan Melayu yang dilancar pada abad ke-19 dan menyebar fahaman sufi yang terdapat dalam karangannya berjudul Ma’arijal Lahfan, yang dijadikan panduan pembentukan generasi rabbani yang dirintis dan diasaskan bapanya.

Beliau memberi perlindungan kepada pahlawan Pahang seperti Tok Bahaman, Tok Gajah dan Mat Kilau. Beliau memberi restu dan semangat kepada mereka dengan menghadiahkan pedang yang bertulis ayat Quran.

Berbekal semangat baru dan dibantu 200 penyokong dari Besut, pejuang anti-penjajah berjaya menawan Balai Polis Kuala Tembeling dan kubu Britih di Jeram Ampai pada 1894.

Selain itu, lain-lain pondok yang aktif di Terengganu pada abad ke-19 ialah Pondok Tok Kali Sungai Rengas, Pondok Haji Abdul Hamid Kg Tebauk (Kuala Terengganu), dan Pondok Haji Mat Shafie Losong (Kuala Terengganu). Di Besut, yang paling terkenal ialah Pondok Haji Hussin Kg Lapu, Pondok Haji Hassan Kg Gong Surau dan Pondok Haji Said Kg Lama. Dr Mashitah Ibrahim Sinar Harian Rencana 21 April 2015
Tags: ulama
Subscribe

Posts from This Journal “ulama” Tag

  • Post a new comment

    Error

    Anonymous comments are disabled in this journal

    default userpic

    Your IP address will be recorded 

  • 0 comments